Katakumby w Odesie to wyjątkowe zjawisko historyczne i przyrodnicze, owiane licznymi zagadkami oraz legendami. Tworzą je podziemne korytarze o różnym pochodzeniu i przeznaczeniu. Około dziewięćdziesiąt pięć procent Odeskich katakumb stanowią dawne szyby i kamieniołomy, w których wydobywano kamień budowlany na potrzeby wznoszenia miasta.
Do systemu katakumb zalicza się również tunele drenażowe, tak zwane „miny”, czyli dawne piwnice o różnorodnym przeznaczeniu, wojskowe bunkry, liczne tajemnicze przejścia podziemne, a także naturalne jaskinie. Zrozumienie skomplikowanej sieci podziemnych przestrzeni o odmiennym pochodzeniu bywa trudne nawet dla samych mieszkańców Odesy. Podziemia przechowują ślady minionych epok z historii miasta, a sama obecność w katakumbach dostarcza niezapomnianych wrażeń.
Kiedy ponad dwieście lat temu rozpoczęto budowę Odesy, równocześnie zaczęła powstawać rozległa sieć kamieniołomów. Wydobywany tu kamień – pontyjski wapień muszlowy – był wówczas jedynym i najlepszym materiałem budowlanym dla miasta i do dziś pozostaje ważnym surowcem. Eksploatacja prowadzona była niemal bez kontroli, co doprowadziło do powstania niezwykle zawiłego systemu podziemnych korytarzy. Z tego powodu w Odeskich katakumbach bardzo łatwo się zgubić.
Łączna długość korytarzy katakumb Odesy wynosi około dwa tysiące pięćset kilometrów. Wartość ta jest zbliżona do rzeczywistej, jednak nie została w pełni potwierdzona kompletną dokumentacją kartograficzną. Prace badawcze oraz sporządzanie map katakumb trwają do dziś.
Na ścianach podziemi często można zobaczyć rysunki i napisy pozostawione przez dawnych mieszkańców Odesy. Wizerunki statków, lokomotyw parowych, sterowców, świątyń, postaci ludzkich oraz scen z życia codziennego zachowały się w wielu miejscach do naszych czasów. Szczególny charakter mają rysunki powstałe w okresie drugiej wojny światowej, które stanowią odrębny i cenny element dziedzictwa historycznego.
Jaskinie są unikalnymi tworami natury. Odeskie jaskinie to najstarsze podziemia miasta, których wiek szacuje się na około cztery miliony lat. Są to jaskinie krasowe, powstałe w wyniku rozpuszczania pontyjskiego wapienia przez wody podziemne wzdłuż istniejących wcześniej szczelin skalnych.
Na terenie Odesy zidentyfikowano około siedemdziesięciu naturalnych jaskiń o łącznej długości do dziewięciu kilometrów. Ich rozmiary są stosunkowo niewielkie: szerokość wynosi od pół metra do dwóch i pół metra, a wysokość od pół metra do trzech i pół metra, co utrudnia swobodne poruszanie się. Jaskinie można zobaczyć z poziomu kamieniołomów, które miejscami przecięły i odsłoniły te naturalne formacje. Niektóre z nich, na przykład Jaskinia Zapowiedna, mają wyjątkowe znaczenie w skali światowej.
Wejście do podziemnego labiryntu oznacza zanurzenie się w odmiennych warunkach naturalnych – w świecie całkowitej ciemności i absolutnej ciszy. W połączeniu z poczuciem nieznanego oraz bezpośrednim kontaktem ze śladami przeszłości tworzy to wyjątkowe, niezapomniane przeżycie.
W katakumbach przez cały rok utrzymuje się stała temperatura od dwunastu do czternastu stopni Celsjusza. Z tego względu nawet w okresie letnim zaleca się założenie wygodnego, zakrytego obuwia oraz ciepłej odzieży wierzchniej podczas zwiedzania podziemi Odesy.
